اجتماع ومعاشرت
احسان وتصوف
احوال وکوائف دارالعلوم ديوبند
اخلاق وآداب
ادارتی مضامین
اردو ادب
اسلامی تہذیب وتمدن
اسوہٴ نبی اکرم صلی اللہ علیہ وسلم
ایمانیات وعقائد
تاریخ اسلامی
تاریخ و سوانح
تاریخ ہند
تبصرہ وتعارف کتب
تعلیم وتربیت
حالات حاضرہ
حج و قربانی
حدیث واصول حدیث
حقوق ومعاملات
دعوت و تبلیغ
رد قادیانیت وتحفظ ختم نبوت
رسوم وبدعات
سیرت پاک صلی اللہ علیہ وسلم
شخصیات اور سوانحی خاکے
علوم و فنون
عیسائیت ویہودیت
غیر مقلدیت ولامذہبیت
فقہ واصول فقہ
فقہی احکام ومسائل
قرآنیات وعلوم القرآن
متفرقات
مدارس ومراکز اسلامیہ
مغربی تہذیب وسامراج
منظومات
میڈیا / ذرائع ابلاغ
تاریخ میں دینی مدارس کی ابتداء اور ارتقاء
: مولانا ڈاکٹر اکرام اللہ جان قاسمی
: ماہنامہ دارالعلوم ديوبند
ماہنامہ دارالعلوم ‏، شمارہ4، جلد: 89 ‏،صفر‏، ربیع الاول 1426ہجری مطابق اپریل 2005ء
: | مدارس ومراکز اسلامیہ | | تعلیم وتربیت | | اسلامی تہذیب وتمدن | | علوم و فنون |
ی ی یی ی

ی ی یی ی

: ǘ ǘ ی ی ј ی ی

 

ی ی Ԙ

ǐ ی ی ی ی ǁی ی یی ی ی ی ی ی ی ی ʪ ی ی ی یی ѐی ј ʪی۔ ʪ ʪ ی ۔ Ț ی ʘ ی ی Ґ ی ی یǡ ی ی ی ی Ә ی ی ی ʪی۔(۱)

И ی ی یǁ (ی) ǟ ی ی ǟ یǁ یی ی ی јی ʪی۔ یǁ ی ی ی ی Ȫی Șʐی یی ی ʪ ʪ ј (ی ۴۰۶) ی ی ʪ۔(۲)

ی ی ی ی/ یی ی یی ی ʪی۔ ی ی Ԙ ی ʪ ی یی یی ی ی  ʪ ی ی ی ی ʪ ی ی ی۔

(۱) ی

ی ی ی ی ی ی ʪ۔ ی ۴۵۹/۱۰۶۶/ ی ۔ ی сی ی ی ی ی ی ʪ۔ ی یی ʪ۔ ی یی ی ی ʪ۔(۳)

(۲) ی

ی ی ʪ ی ͘ ی ی ی ی ی ی ۔ ی ی э ј ی Ґ ی ی ی (ی ) یǐی۔ ی ی ی ی ی ی ی ی ی ی۔ یǟ ی یی Ȫ ی ʪ۔ ی یی Ȫ ی ǁی ی  ʪ۔(۴)

(۳)

یс (Ӂی) ی یی ʪ Ț ј ʪ۔ ی ی ی ͘ ی ی Țی ییӊی ی ʪی۔ ǟ ی ʪǡ یǟ ی ی ی ʪ ییӊی ی ی ی Ә ی ǘ ی ʪی ی ی ʪی۔(۵)

(۴) ی

ی ی ی ۱۰۶۶/ ی ی یʪ۔ ی ی ی ۔ ǐэ ٴی ی ی ی ی ی ی ۔ ی ی ǁ یی ی ی ی ۔ ییӊی ی ی:

"Some have contended that Nizamiyah college was the first college in the history of Islam, but this is not correct. Besides the Dar al-Ilm of Al-Rashid and Al-Mamun,a number of Madrasahs existed in different parts of the Islamic empire. Nishapur was another centre of Islamic studies and a number of other colleges were founded before the establishment of Nizamiyah college.(6)

(۵) ()

ی ۳۵۸ ی ی ǁ ی ј ǘ یǟ ۳۵۹/ ۹۷۰/ ی ی ی јی۔ ی ی ی ی ی ی ۔ ǟ ی ی ی ʪ۔ یǟ ǘ ۔ ی ی ی ی ʪ۔ ی ی ʪ ی یی ی۔ ٰ ی یی ی یǟ ی ی ی۔ ی ʘ ی ی Țی ی ییӊی ی ی ۔(۷)

И ی یی ی ی ی ی ی۔ ی ی ی ی یی ѡ ی ی Țی ی ی ی یی ی ؓ یی ی ی ی ӓ ی یی Әی ۔

ی

ی ی ی ی ی ۔ Ȫی ۔ ی ی И ی ی ی ی ۔

(۱) ی

ی ۴۵۰/۱۰۸۵/ ی ی ۔  ی ی یی ی ی ۔ ی ی ی ی ʘ ۔  ٴ ی ی ی ʪ ی ی ǁی ᘪی۔  ی ی ی ی ی ی ی (ی ی ی) ی۔ ۵۰۵/۱۱۱۱/ ی ی ۔

(۲) ی

ی ی ی ۳۷۰/۹۸۰/ ی ی ۔ یی یی ی ی ی۔ ی ی ۔ ی ی ᘪی ی ی ی ʘ یс ی ی ی ی ی ی۔ ۴۲۸/۱۰۳۷/ ی ی ۔

(۳) یی

ی یی ی ۳۶۲/۹۷۳/ ی ۔ ی ی۔ ی ی Әʡ јی ی یی ʪ۔ یʡ یʡ ی یی ی ی ʪ۔  ی ی ی ۱۱۳ ی ی ۔ ی ی ی۔ ی ۔ ی  ǁ ی یʪ۔ ۴۴۰/۱۰۳۵/ ی ۔

(۴) یی

Ș ی یی (۳۸۴ ۴۵۸) یǁ ی ǘ یǁی ۔  ی ѡ ˡ ی ʪ۔  ی ی ی ی۔ ی ی ی ی ی۔

(۵) ی

ی ۳۶۸/۹۷۸/ (Ӂی) ی ۔ ی ی ی۔  ی ی ی ی ی ۔ ی ی ی䘚 ی ی ی ( ی) یȡ ی ی۔ ۴۶۳ ی ی۔

ی ی ʪ۔ ی ۔ ی ی ۔ ی ی ی ی ی ۔

(۱)

ی ʪ ی ی ʪ ی ی ʪ۔ ی И э ی Ȫی ʪ ʪ۔ ی ی Ȫی ی ʪی ǁ ی э ʪ۔ Șی ی ی ی یʪ۔(۸)

ی ی ی ᘪ یǟ ی ی ی ʪ۔ ی ᘪ ی ی یǁѡ Ρ ʡ ی ی ۔ ی ی ԡ ǘ ی ی ʪ۔ ی ǁیǟ یی ی ی ʪ۔ ی ی ی ی ʪ۔ ǟ ʪ۔(۹)

یی ی ᘪ ی ی یǁ ی۔ ی Ȫی ʪ ʪ۔ ǟ ی ی Ԙی ی۔ ۔ ی ی ی ی۔ ی јی ی ی Ȫی ی ی۔(۱۰)

ی ٴ ی ی ᘪ ی ی ی ی یǟ ی ی ی ی ǘ یǟ ۔ ی ی ی ʪ۔(۱۱)

(۲) ی

ی ی ʪی ی ʪی۔ ی ی ی ی ی ǁی ǁ Ȫی э ʪ۔ ј (ی ۴۰۶/۱۰۱۵/) ی ʪ۔ یǁ ی ی یʪ۔ ی ی یی (ی ۴۳۸/۱۰۴۶/) ی ی ʪی۔ ی ی ی (ی ۴۴۸) یٰ ی Ț ʪ۔ ی یʪ۔ ی ی ی э ʪ ۔ ی ǁ ʪ ی ی ʪ ی ʪ ǁ э ʪ۔ ی (ی ۴۸۳) ی ی ʪ ǁ ی ی ̐ ی ʪ۔ ی јی сی ی ی ی ی ی ی ی ʪی۔ ی Ȫی ǘ ی ی ʪ۔ ی ی ی ی ی ی ۴۵۹ ی ی ʪی ی ی ی یی (ی ۴۶۱) Ӂ ʪی ی ی ی ʪی۔ ی ی ی ی ǁ ی ی ی ʪ۔ (۱۲)

(۳)

ی یی ʪی ǁ ǁ ی ǁ ȍ ی یی ی ی ی ی ʪ۔ ی ی ی ی یی ی ی ʪ۔ یی И 捘۔ ی ی ʪ ی ʪ۔ Ȫی ی ̐ ̐ ی ʪ۔

э

ی ی ی ی ی ی ی ی۔ ی ی ʪی 柡 ی ی ی ʪی۔ ی ʪ ǁ э Ȫی ی ʪ۔ ی یی ی э ی۔ ǁی ی ی ی ی ی ی یی ی Ȫی ی э ۔ ی ی Әی Ȫی ی ی۔ ی ی Ȫی ʪ ی ی ی э ی۔ ی ی ی ی ی ͘ ی ۔ ی ی ی ی یی یޡ ی ی یی ʪی۔ ی ی ʪ۔ ی ی ی ʪ۔

ی ی ʪی ی сی ی ʪی۔ ی ی ǁ ʪ ی ǁ ی ̪ Ȫ ی ی ی ی ۔ ی ی () ( ) () ی ( ) ی (ی ) ی ʪ ی۔ ی ǁǘ ǁ ی ʪ ʪ Ȫی ǁ ʪ۔

ی Ȫی ی Ț ی ی ی ی۔ ی ی ی ی ی ی ʪ ی ی ǁی ی Ȫی Ȫی ی ۔

ی

ی ی ی Ȫی یی ی ی ی ی ی یی ј ۔ ٴ ی ی ی ی ی ʪ۔ ی ی ʪ۔ ی Ȫی ی ʪی۔ ی ی ی ی ی ʪ ǐ ی ی ی ʪ ʪ ی ی ی۔ ی ی ی ی ی ی یی ی ی یٰ ی ʪی یی ی Ȫی ی ی ی ʪی ی ی  ʪ۔ ی ی ی ی ی И ی۔

ی (۹۶۵/ ۱۰۴۳/) ی ʪ۔ ی یی ʪ۔ ی ی ʪ۔ ی ی ی ی ی ѓ ᘪی۔ ی柡 ᘪی۔ ی ی ی ی ی ی ی ی۔ ی ۔

ی (۱۲۱۳/ ۱۲۸۸/) ی ی ۔ ی ی ی ی ی ی Ӑ (Medical College) ی۔ یی ʪ۔ ی ی Ӂ یǐی۔ ی ی ی ی ی ۔ ی ی ی ی ی 䘪 ی ʘی ی ی ی۔ ی ی ی ی یی یی ی۔ ی ی ȓ Š ی ͘ NJ ی۔

(۱۱۲۶/ ۱۱۹۸/) ی ی ۔ یی ی ی ی ۔ ی ی ی۔ ǘ ی ی ǁی ی ی۔ ی ی ۷۵ ی ی ۔ ی ی ی ȓ ی ی ی ی ی ی ی ی ی ی ی ی۔ ی ی ی ᘪی۔

ی یی (۹۸۳/ ۱۰۴۸/) یʡ یی ی ی ی ۔ ی ی ϐ ی ی۔ یǓ ۔ ϡ ی ی ی ی ی ی۔

ی ی ی ی (۹۸۰/ ۱۰۳۸/) ǁ ی یȡ ی ی یی ʪ۔ ی ϐی ی۔ ی ی ی۔

یی ی ی ی (۷۲۲/ ۸۱۵/) ی ی сی ʪی۔ یی ی ی ی ی۔ ی ی ی ی ی۔ ی ی ی ی ی ی۔ یӊی ی ی ی ᘪی ی۔ ی ی ۔

ی ی ی ی ی (ی) ѡ ی ی ی ѡ ی یی ی с ی۔ ی ی ی ی ی ی ʪی۔ Ә ی ی ی ʪ۔

$ $ $

(۱) ی : ی ۴/۴۲۱--- ی: ی ی ی ی ѡ : ۱۰۲۔

(۲) یی: ء ی: ۲/۳۶۳۔

(۳) یی: ϡ : ۴۱۳ ---- ی: ی ی: ۱۰/۷۷۔

(۴) ی: ی : ۱۲۸۱ ---- : ی ی ѡ : ۲۶۵۔

(۵) (۔ ӘNJ ی ӊی ی یс : ۶۵۶ ۔

(۶) A. S. Qasmi: Libraries in the early Islamic World, U.O.P. Journal, Jan 1958, pp3

(۷) ی: ی ی ѡ Ǎی: ۱/۱۶۲ ---- ی : ی ی : ۳۲۹

(۸) Șی ȡ ی: ی : ۳/۱۳۷۔

(۹) ی: ی ی : ۸/۲۱۵۔

(۱۰) یی: ϡ : ۴۱۳۔

(۱۱) ی : ی ۴/۴۲۲۔

(۱۲) ی: ی ی : ۸/۲۴۵۔

$ $ $

______________________________

4 : 89 ی 1426ی ǁی 2005